شروط عدم اللزوم في العقود المالية عند الحنفية

المؤلفون

DOI:

https://doi.org/10.35516/Law.2025.13899

الكلمات المفتاحية:

الفقه، اللزوم، عدم اللزوم، العقد غير اللازم، المذهب الحنفي، العقد

الملخص

الأهداف: تهدف هذه الدراسة إلى استخراج شروط عدم اللزوم، وجمعها في المذهب الحنفي؛ لكون المذهب لم ينص عليها صراحة، وتطبيقات هذه الشروط على الفروع الفقهية في العقود المالية خاصة. وقد تناولت هذه الدراسة تحديد ماهية عدم اللزوم وشروطه، وصولا إلى أثر تلك الشروط في توصيف العقود بعدم اللزوم؛ لأن عدم اللزوم غير واضح المعالم، فإشكالية تحديد عدم اللزوم في المذهب الحنفي له أثر مباشر على العقود كلها.

المنهجية: قد اعتمدت الدراسة المنهج الاستقرائي في تتبّع النصوص الفقهية، والمنهج الوصفي في عرضها، والمنهج التحليلي في استنباط الشروط وتقويمها.

النتائج: توصلت الدراسة إلى عدة نتائج، ومن أهمها: أن مفهوم عدم اللزوم أوسع نطاقا من تعريف العقد غير اللازم، فهو لا يقتصر على العقود الصحيحة النافذة، بل يشمل أيضا العقود الفاسدة والموقوفة. وتوصلت الدراسة أيضا إلى أن صفة اللزوم صفة متغيرة، قد تنقلب إلى عدم اللزوم، وقد ترجع بعدها إلى اللزوم مرة أخرى، وقد ترجع إلى عدم اللزوم في حالات وضوابط محددة. وكذلك صفة عدم اللزوم؛ فقد تتحول إلى اللزوم بشروط أخرى. وكما أن الدراسة توصلت إلى أن عدم اللزوم في المذهب الحنفي يُضبط بعدة شروط، منها ما يعد شرطا لاعتبار وجوده، فلا يتحقق عدم اللزوم عند انتفائها، ومنها ما يعد شرطا لتطبيقه، بمعنى أنّ الصفة موجودة في الأصل، إلا أنّ تطبيقها الصحيح متوقف على تحقق هذه الشروط.

الخلاصة: خلصت هذه الدراسة إلى أن عدم اللزوم له شروط لاعتبار وجوده وشروط أخرى لتطبيقه، وآثار مباشرة على العقود المالية في المذهب الحنفي، وأن عدم اللزوم صفة متغيرة في العقود تنقلب أحيانا، وتثبت أحيانا أخرى لأسباب خاصة.

التنزيلات

تنزيل البيانات ليس متاحًا بعد.

المراجع

Aḥmad ibn Ḥanbal. (2001). Musnad al-Imām Aḥmad ibn Ḥanbal (1st ed.; Shuʿayb al-Arnaʾūṭ, ʿĀdil Murshid, et al., Eds.). Muʾassasat al-Risālah.

Al-Bābartī, M. (1970). Al-ʿInāyah sharḥ al-Hidāyah. Dār al-Fikr.

Al-Bayhaqī, A. (2003). Al-Sunan al-kubrā (3rd ed.; Muḥammad ʿAbd al-Qādir ʿAṭā, Ed.). Dār al-Kutub al-ʿIlmiyyah.

Al-Bukhārī, A. (1890). Kashf al-asrār sharḥ Uṣūl al-Bazdawī (1st ed.). Dār al-Kitāb al-Islāmī.

Al-Dāraqutnī, A. (2004). Sunan al-Dāraqutnī (1st ed.). Muʾassasat al-Risālah.

Al-Fayūmī, A. (n.d.). Al-Miṣbāḥ al-munīr fī gharīb al-sharḥ al-kabīr. Al-Maktabah al-ʿIlmiyyah.

Al-Jaṣṣāṣ, A. (2010). Sharḥ Mukhtaṣar al-Ṭaḥāwī (1st ed.). Dār al-Bashāʾir al-Islāmiyyah.

Al-Jurjānī, A. (1983). Kitāb al-taʿrīfāt (1st ed.). Dār al-Kutub al-ʿIlmiyyah.

Al-Kāsānī, A. (1328 AH). Badāʾiʿ al-ṣanāʾiʿ fī tartīb al-sharāʾiʿ (1st ed.; Muḥammad Muḥammad Tāmir, Ed.). Dār al-Kutub al-ʿIlmiyyah.

Al-Maḥbūbī, Ṣ. (2006). Sharḥ al-Wiqāyah (1st ed.). Dār al-Warrāq.

Al-Marghīnānī, A. (n.d.). Al-Hidāyah fī sharḥ Bidāyat al-mubtadī (Ṭalāl Yūsuf, Ed.). Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī.

Al-Mawṣilī, A. (2020). Al-Ikhtiyār li-taʿlīl al-Mukhtār (1st ed.). Dār al-Fayḥāʾ.

Al-Nawawī, Y. (2009). Al-Arbaʿūn al-Nawawiyyah (1st ed.; Quṣay Muḥammad Nawras al-Ḥallāq & Anwar bin Abī Bakr al-Shaykhī, Eds.). Dār al-Minhāj.

Al-Qarāfī, A. (n.d.). Al-Furūq. ʿĀlam al-Kutub.

Al-Qudūrī, A. (1997). Mukhtaṣar al-Qudūrī (1st ed.; Kāmil Muḥammad ʿAwiḍah, Ed.). Dār al-Kutub al-ʿIlmiyyah.

Al-Qudūrī, A. (2006). Al-Tajrīd (2nd ed.; Muḥammad Aḥmad Sirāj & ʿAlī Jumʿah, Eds.). Dār al-Salām.

Al-Samarqandī, A. (1994). Tuḥfat al-fuqahāʾ (2nd ed.). Dār al-Kutub al-ʿIlmiyyah.

Al-Sarakhsī, M. (1993). Al-Mabsūṭ. Dār al-Maʿrifah.

Al-Ṣanʿānī, A. (1983). Al-Muṣannaf (2nd ed.; Ḥabīb al-Raḥmān al-Aʿẓamī, Ed.). Al-Majlis al-ʿIlmī.

Al-Zarkā, M. (2004). Al-Madkhal al-fiqhī al-ʿāmm (2nd ed.). Dār al-Qalam.

Al-Zarkā, M. (2012). ʿAqd al-bayʿ (2nd ed.). Dār al-Qalam.

Al-Zaylaʿī, U. (1313 AH). Tabyīn al-ḥaqāʾiq sharḥ Kanz al-daqāʾiq wa-ḥāshiyat al-Shalabī (1st ed.). Al-Maṭbaʿah al-Kubrā al-Amīriyyah.

Al-ʿAynī, B. (2000). Al-Bināyah sharḥ al-Hidāyah (1st ed.). Dār al-Kutub al-ʿIlmiyyah.

Al-ʿUthmānī, M. (2015). Fiqh al-buyūʿ. Maktabat Maʿārif al-Qurʾān.

Ceker, H. (2021). Hanefî fıkıh kitaplarında ribâ şüphesi kavramının kullanımı. Cumhuriyet Theology Journal, 25(1), 73–91. https://doi.org/10.18505/cuid.853809

Group of Authors. (n.d.). Majallat al-Aḥkām al-ʿAdliyyah.

Ibn Abī Shaybah, A. (1989). Al-Muṣannaf (1st ed.). Dār al-Tāj.

Ibn ʿĀbidīn, M. (1966). Radd al-muḥtār ʿalā al-Durr al-mukhtār (2nd ed.). Dār al-Fikr.

Ibn al-Humām, K. (1970). Fatḥ al-Qadīr (1st ed.). Dār al-Fikr.

Ibn al-Māzah, B. (2004). Al-Muḥīṭ al-burhānī fī al-fiqh al-Nuʿmānī (1st ed.; ʿAbd al-Karīm Sāmī al-Jundī, Ed.). Dār al-Kutub al-ʿIlmiyyah.

Ibn Fāris, A. (1979). Muʿjam maqāyīs al-lughah (ʿAbd al-Salām Muḥammad Hārūn, Ed.). Dār al-Fikr.

Ibn Manẓūr, M. (1414 AH). Lisān al-ʿArab (3rd ed.). Dār Ṣādir.

Ibn Nujaym, Z. (n.d.). Al-Baḥr al-rāʾiq sharḥ Kanz al-daqāʾiq (2nd ed.). Dār al-Kitāb al-Islāmī.

Mālik ibn Anas. (1985). Al-Muwaṭṭaʾ (Muḥammad Fuʾād ʿAbd al-Bāqī, Ed.). Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī.

Qalʿajī, M. (1988). Muʿjam lughat al-fuqahāʾ (2nd ed.). Dār al-Nafāʾis.

Shaykh Zāda, A. (1328 AH). Majmaʿ al-Anhur fī sharḥ Multaqā al-Abḥur. Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī.

Uğur, S. M. (2022). Şerʿî hükmün sübûtunun yargı kararına bağlılığı meselesi: Hanefî mezhebi örneği. Mütefekkir, 9(18), 285–311. https://doi.org/10.30523/mutefekkir.1219497

Unal, A. (2010). Inʿikādın (akdin hukukî varlık kazanması) mahiyeti. Journal of the Faculty of Divinity of Ankara University, 51(2), 93–124. https://doi.org/10.1501/Ilhfak_0000001036

التنزيلات

منشور

2026-02-08

إصدار

القسم

الشريعة

كيفية الاقتباس

Karakas, S., & Abu-Mounes, R. N. J. (2026). شروط عدم اللزوم في العقود المالية عند الحنفية. دراسات: علوم الشريعة و القانون, 53(4), 13899. https://doi.org/10.35516/Law.2025.13899