التعدّد الدلاليّ لصيغ المبالغة في اللغة العربيّة: دراسة صرفيّة تركيبيّة سياقيّة

المؤلفون

  • Muhammad Hassan bakheat kawakzeh قسم اللغة العربية وآدابها، كلية الآداب والعلوم، جامعة البتراء، عمّان، الأردن https://orcid.org/0009-0007-0753-8486

DOI:

https://doi.org/10.35516/hum.v51i4.4591

الكلمات المفتاحية:

المبالغة، والحدث، والزمن، والجهة، والتكرار، واللغة العربيّة

الملخص

الأهداف: تهدف الدراسة إلى بيان مفهوم صيغة المبالغة، ومناقشة المعايير الشكليّة والدلاليّة التي وُضِعت للتفريق بين صيغة المبالغة وغيرها من المشتقات، وبيان الدلالات لصيغ المبالغة وفقا للقرائن السياقيّة.

المنهجية: استخدمت الدراسة المنهج الوصفيّ؛ وذلك لتتبّع النصوص العربيّة الفصيحة التي وردت فيها صيغ المبالغة، وبيان دلالاتها المتنوّعة. وتتبّعتْ الدراسة صيغ المبالغة في كتب النحو واللغة قديما وحديثا، وبيّنت آراء النحاة واللغويين فيها، وحلّلت هذه الآراء ووازنت بينها. وقصرت الدراسة مجالها على دراسة صيغ المبالغة في اللغة العربيّة، فلم تدرس الأفعال والأسماء الأخرى الدالّة على المبالغة إلا في المواضع التي تستدعي الحاجة إلى ذكرها.

النتائج: تُعرَّف صيغ المبالغة أنّها صيغ اشتقاقية معدولة عن اسم الفاعل؛ لإفادة المبالغة. وتدلّ صيغ المبالغة على معان متعدّدة، فتدلّ على المبالغة والزمن وجهة الاستمرار، ويحدّد السياق الدلالة الزمنيّة. وترتبط بعض صيغها بمعان خاصّة، كدلالة صيغة (مِفْعال) على العادة المتكرّرة. ودلالة التاء التي تلحق صيغ المبالغة على المبالغة الشديدة، مثل: (عَلَّام) و(عَلّامة).

الخلاصة: صيغ المبالغة مشتقّات سماعيّة تشترك صيغها في معان عامّة، ويختصّ بعضها بمعان خاصّة، أمّا المعاني العامّة فجميع هذه الصيغ تدلّ على الفاعليّة والمبالغة. وأمّا المعاني الخاصة فهو ارتباط صيغها باستعمال خاص يميّز كلّ صيغة عن غيرها، كاستعمال صيغة (فعّال) للدلالة على الحدث المتكرر كالحرفة.

التنزيلات

بيانات التنزيل غير متوفرة بعد.

المراجع

Balaraman, C. (2007). Literary Terms in Linguistics. New Delhi: Authorpress.

Beeston, A. (1968). Written Arabic. Cambridge: The University Press.

Comrie, B. (1976). Aspect. Cambridge: The University Press.

Cowan, D. (1958). Modern Literary Arabic. Cambridge: The University Press.

David, C. (2008). A Dictionary of Linguistics and Phonetics. (6Ed). USA: Blackwell Puplished

Mario, A. & Frank, G. Dictionary of Linguistics. New Jersey: Littlefield. Adams & Co. Totowa.

Strazny, PH. (2005). Encyclopedia of linguistics. New york: Fitzoroy Dearborn.

Tritton, A. (1943). Arabic. London: Hodder & Stoughton.

Al-andalusi, M. (1998). Irtiʃaaf Al-dˤarb Min lisan Al-arab. Taħqeeq Rajab Muhammad. (Ed1). Al-qahirah: Maktabat Al-xanjy.

Al-andalusi, M. (1999). Al-baħr Al-Muħit Fy Al-tafseer. Taħqeeq sˤidqy Jameel. (Ed1). Byroot: Dar Al-fikr.

Al-antaki, M. (1973). Al-Muħit fy Asˤwat Arabiya Wa Nħuha Wa sˤarfiha.(Ed3). Byroot: Dar al-ʕraby.

Al-ashmouny, A. (1998). Sharħ Al-ashmouny ʕl á Alfiya Ibn Malik. (Ed1). Byroot: Dar Al-kutub Al-ʕlmya.

Al-azhary, M. (2001). Tahðeeb Aluɣat. Taħqeeq Muhammad Murʕib. (Ed1). Byroot: Dar Aħyaʔ Al-turath Aliaraby.

Al-fayroozābady, M. (2005) Al-qamoos Al-muħeetˤ. (Ed8). Byroot: Muʔsasat Al-risalah.

Al-ɣalaayeeny, M. (1993). Jamiʕ Al-duroos al-ʕarabiah. (Ed28). Byroot: Al-maktabat Al-ʕasˤriyat.

Al-garim, ʕ. Waameen, M. Al-naħu Al-wadˤiħ Fy Qawaʕid Fy Al-uɣt Al-ʕarabiyat. Misˤr: Al-dar Al-Misˤriyah Al-suʕdiyah.

Al-ħamlawy, ʔ. ʃaða Al-ʕarf fy Fan Al-sˤarf. Taħqeeq Nasˤr Allah ʕabd Al-raħmaan. Al-ryadˤ: Maktabat Al-ruʃd.

Al-harawy, M. (1999). ʔisfaar Al-fasˤeep. Taħqeeq ʔaħmad Bin Saʕeed. (Ed1). Al-madeena Al-munawwarah: ʕamadit Al-baħth Al-ʕilmy Al-jamiʕah Al-ʔislamyah.

Al-jundy, tˤ. (1999). Al-tanaawub Al-dalaly Byna Sˤiyaɣ Al-wasˤf Al-dalaly. (Ed1). Al-qahira: Dar Al-kutub Almsˤryah.

Al-jurjany, ʕ. (1982). Kitab Al-muqtusˤid Fy ʃarh Al-ydˤaaħ. Taħqeeq Kazˤim Murjaan. (Ed3). Baɣdad: Wazarit Al-thaqafah Wa Al-ʔʕlaam.

Al-jurjany, ʕ (1983). Kitab Al-taʕreefat. (Ed1). Byroot: Dar Al-kutub Al-ʕlmya.

Al-kafawy, ʔ. Al-kulyaat Muʕjam Fy Al-musˤtˤalħaat Walfurooq Wl-luɣawiyah. Taħqeeq Adnan Darweeʃ Wa Muhammad Masˤry. Byroot: Muʔassasit Al-risalah.

Al-mydany, ʔ. Majmaʕ Al-ʔamthaal. Taħqeeq Muhammad Al-deen. Byroot: Dar Al-maʕrifah.

Al-mubarid, M. Almuqtadˤab. Taħqeeq. Muhammad ʕudˤymah. Byroot: ʕaalam al-kutub.

Al-murady, ħ. (2008). Tawdˤeeħ Al-maqaasˤid Walmasalik Biʃarħ ʔalfyat Ibin Malik. Taħqeeq ʕabd Al-raħmaan Sulymaan. Byroot: Dar Al-fikir Al-ʕaraby.

Al-mutanabby, ʔ. (1983). Dewaan Al-mutanabby. (Ed1). Byroot: Dar Byroot.

Al-qaraafy, ʔ. (1995). Nafaaʔis Al-usˤool Fy ʃarħ Al-maħsˤool. Taħqeeq ʕaadil al-mawjood &ʕaly Muhammad. (Ed1). Makah Al-mukaramah: Maktabit Nizar Musˤtafa Al-baz.

Al-radˤy Al-ʔistirabaaðy, M. (1975). ʃarħ ʃafiyat Abin Al-hajib. Taħqeeq Muhammad Muħyee Al-deen Waā xreen. Byroot. Dar Al-kutub Al-ʕilmyat.

Al-raɣib al-ʔasˤfahany, ħ. (1991). Al-mufradaaj Fy ɣareeb Al-qurān. Taħeeq Sˤafwaan Al-dawady. (Ed1). Dimaʃq: Al-dar Al-ʃamyat. Byroot: Dar Al-qalam.

Al-rawabdih, M. (2006). Sˤiyaɣ Al-mubaalaɣah Al-qyasyah Itiħaad Al-mabnaa Waalmaʕnaa. Al-majallah Al-ʔurdunyah Fy Al-luɣat Al-ʕarabyah Waāaabuhaa. 2(3). 141-160.

Al-razy, M. (1999). Al-tafseer Al-kabeer. (Ed3).Byroot: Dar Aħyaʔ Al-turath Aliaraby.

Al-rummany, ʕaly. (1976). Al-nukat Fy ʔiʕjaaz Al-qurān. Taħqeeq Muhammad Xalaf & Muhammad Zaɣlool. (Ed3). Al-qahirah: Dar Al-Maʕaarif.

Al-saamiraaʔy, F. (2013). Al-sˤart al-ʕaraby ʔaħkaam Wa Maʕaany. (Ed1). Byroot: Dar Ibin Katheer.

Al-saamiraaʔy, F. lamsaat Bayanyah. Mawqiʔ Al-maktabah Al-shamilah. https://shamela.ws/book/8312/678

Al-sˤabaan, M. (1997). ħaʃiyat Al-sˤabaan ʕalaa ʃarħ Al-ʔaʃmoony Liʔalfyat Ibin Malik. (Ed1). Byroot. Dar Al-kutub Al-ʕilmyat.

Al-ʃatˤiby, ʔ. (2007). Al-maqasˤid al-ʃafyah Fy ʃarħ Al-xulaasˤah Al-kafyah. Taħqeeq Muhammad Al-banaa wa ʕabd Al-ħameed Qatˤaamiʃ. (Ed1). Makah Al-mukaramah: Jamiʕat Um Al-qura Markiz Al-baħth Al-ʕilmy.

Al-sayootˤy, J. (1974). Al-ʔitqaan Fy ʕuloom Al-qurāan. Taħqeeq Muhammad ʔboo Al-fadˤl. (Ed1). Al-qahira:al-hyʔat Al-misˤryah lilkitab.

Al-seraafy, Y. (1974). ʃarħ ʔabyaat Seebawyi. Taħqeeq. Muhammad haʃim. Byroot. Dar al-fikir.

Al-thubyty, ʕ. (1987). Sˤiyaɣ Almubalaɣat Bayn Alqiyaas Wa Al-samaaʕ. Abħath Wadirasat Fy Al-uɣt Al-ʕarabiyat. 2, 13-94.

Al'uwsy, ʕ. ʔasaleeb AlmubalaɣatFy Al-quran Al-karim. https://www.alukah.net/library/0/73387/

Al-xansaaʔ, T. (2004). Dewaan Al-xansaaʔ. ʃarħ ħamdoo tˤammaʃ. (Ed2). Byroot: Dar Al-maʕrifa.

Al-yamany, N. (1999). ʃams Al-ʕuloom Wadawaaʔ Kalam Al-ʕarab Min Al-kuloom. Taħqeeq ħuseen Al-ʕumary Waāxreen. Byroot: Dar Al-fikr Al-muʕaasˤir. (Ed1). Dimaʃq: Dar Al-fikr.

Al-zajaaj, ʔ. (1988). Maʕaany Al-qurāan Wa ʔiʕraabih. Taħqeeq ʕabd Al-jaleel ʃibly. (Ed3). Byroot: ʕaalam Al-kutub.

Al-zamaxʃary, M. (1993). Al-kaʃaaf ʔan ħaqaʔiq ɣawaamidˤ Al-tanzeel. (Ed3). Byroot: Dar Al-fike Al-ʔraby.

Al-zamaxʃary, M. (1993). Al-mufasˤil Fy Sˤanʕat Al-ʔiʕraab. Taħqeeq ʕaly Bo Milħim. (Ed1). Byroot: Maktabit Al-hilaal.

Al-zaʕbalaawy, S. Diraasaat Fy Al-naħw. Mawqiʔ Al-maktabah Al-shamilah. https://shamela.ws/book/2120/349#

Al-zubydy, M. Taj al-ʕaroos Min Jawaahir Al-qaamoos. Al-ryaadˤ: Dar Al-Hidaayah.

Al-ʕaskary, ħ. Al-furooq Al-luɣawyah. Taħqeeq Muhammad Saleem. Al-qahira: Dar Al-ʕilm Walthaqafah Lilnaʃir Waltawzeeʕ.

Al-ʕany, ʕ. (1965). ʕuloom Al-quran Waʔusˤool Al-tafseer.(Ed1). Dimaʃq: Matˤbaʕit Al-taraqy.

ʔamin, M. & Al-Tarzi, I. (1984). Mujmoʃt Al-qararat Al-ʃilmya Fy Xamsen ʃaman. Cairo: Al-hyʔa Al-amat lʃʔon Al-matabʃ Emiri.

Badr Al-Deen Al-Shafʕy, M. (1990). Kaʃf Al-maʕany Fy Al-mutaʃabih Min Al-mathany. Taħqeeq ʕabd Al-jawad Xalaf. (Ed1). Misˤr: Dar Al-wafaʔ.

Brukulman, K. (1977). Fiqh Al-luɣat Al-samyah. Tarjamit Ramadˤan ʕabd Al-tawab. Al-riyadˤ: Jamiʕat Al-riyadˤ.

dˤeef, ʃ. (1990). Tyseerat Luɣawyah. Al-qahirat: Dar Al-maʕarif.

Dinqoor, ʃ (1959). ʃarħaan ʕala Muraħ Al-ʔarwaħ Fy ʕilm Al-sˤarf. (Ed3). Al-qahira: Sharikat Matˤbaʕit Al-baby Al-ħalaby

Doozy, R (2000). Takmilat Almaʕaajim Al-ʕrabiyah. Tarjamit Muhammad al-nuʕymy &jamal al-xayaatˤ. (Ed1). Baɣdad: Wazarit Al-thaqafah Wa Al-ʔʕlam.

Fliʃ, H. (1983). Al-ʕasˤriyat Al-fusˤħaa Naħw Binaaʔ Luɣawy Jaded. Taʕreeb ʕabd Al-sˤaboor ʃaheen. (Ed2). Byroot: Dar Al-maʃriq.

ħalawaany, M. Al-muɣny Al-jadeed Fy ʕilm Al-sˤarf. Byroot&ħalab: Dar Al-ʃarq Al-ʕraby.

ħasaneen, M. (2016). Al-balaɣah Walxurafah fy ʕudool Ism Al-faʕil min Al-tanween ʔlaa Al-ʔdˤafah. (Ed1). Al-qahra: Bursˤat Al-kutub.

ħsan, ʕ. Al-naħw Al-wafy. (Ed15). Al-qahra: Dar Al-maʕarif.

Ibin Al-ʕabd, tˤ. (2002). Dewaan tˤarafah Bin Al-ʕabd. Taħqeeq Mahdy Muhammad. Byroot. (Ed2). Dar Al-kutub Al-ʕilmyat.

Ibin Al-ħaajib, ʕ. Al-ʔydˤaaħ fy ʃarħ Al-mufasˤal. Taħqeeq. Musaa Al-ʕlyly. Baɣdaad: Mutˤbaʕit Al-ʕaany.

Ibin Al-sulka, S. (1984). Al-sulyk Bin Al-sulka ʔaxbaaruh Wa ʃiʕrih. Taħqeeq ħameed Thuwyny Wa Kamil ʕawaad. (Ed1). Baɣdaad: Mutˤbaʕt Al-ʕany.

Ibin Al-waleed, M. ʃarħ Diwan sˤareeʕ Al-ɣawaky. Taħqeeq Saamy al-Dahhaan. (Ed2). Al-qahirat: Dar Al-maʕaarif.

Ibin Al-xayaatˤ , ʔ. (1958). Dywaan Ibin Al-xayaatˤ. Taħqeeq xaleel murdam bik. (Ed1). Dimaʃq. Al-majmaʕ al-ʕilmy al-ʕaraby.

Ibin Dusturyh, ʕ. (1998). Tasˤħeeħ Al-fasˤeeħ. Waʃarħuh. Taħqeeq Mohammad Badawy. Al-qahira: Al-majlis Al-ʕlaa lilʃʔoon Al-ʔslamyam.

Ibin Al-qayim, M. (1909). Al-fawaaʔid Al-muʃawiq Liʕloom Al-qurān. Taħqeeq Muhammad Badr Al-deen. (Ed1). Byroot. Dar Al-kutub Al-ʕilmyat.

Ibin Faris, ʔ. (1997). Al-sˤaħiby Fy Fiqih Al-luɣat Al-ʕasˤriyat Wamasaaʔliha Wasunan Wl-ʕaraf Fy Kalamiha. Byroot: Muhammad ʕaly Baydˤoon.

Ibin Hiʃaam, ʕ. (1985). Muɣny Al-labeeb ʕan Kutub Al-ʔaʕaareeb. Taħqeeq Mazin Al-mubarik Wa Muhammad ʕaly. (Ed6). Dimaʃq: Dar Al-fikir.

Ibin Hiʃaam, ʕ. (1963). ʃarħ Qatˤr Al-nada Wabal Al-sˤdaa. Taħqeeq Muhammad Al-deen. (Ed1). Al-qahirah: Dar Al-fikr Al-ʕaraby.

Ibin Hiʃaam, ʕ. ʔawdˤaħ Al-masaalikʔilaa ʔalfyat Ibin Malik. Taħqeeq Yosuf Al-biqaʕiy. Byroot: Dar Al-fikir.

Ibin Jiny, A. (1999) ʕuthman Al-mawsˤily. Al-xasˤaʔisˤ. Taħqeeq Muhammad Al-najjar. (Ed1). Al-qahira: Al-hyʔat Al-misˤryah Lilkitab.

Ibin Malik, M.. ʃarħ Al-kafyah Al-ʃafyah. Taħqeeq ʕabd Hareedy. (Ed1). Makah al-mukaramah: jamiʕat um al-qura Markiz Al-baħth Al-ʕilmy.

Ibin malik, M.. ʔalfyat Ibin Malik. Misˤr: Dar Dl-taʕaawun.

Ibin Manzˤoor, M. (1993). Lisaan Al-ʕarab. (Ed1). Byroot: Dar sˤaadir.

Ibin Seedah, ʕ. (2000). Al-muħkam Wa Al-muħeetˤ. Taħqeeq ʕabd Al-ħameed Al-hindaawy. (Ed1). Byroot. Dar Al-kutub Al-ʕilmyat.

Ibin Yaʕeeʃ, M. (2001). ʃarħ Al-mufasˤal. (Ed1). Taħqeeq ʔimeel Yaʕqoob. Byroot: Dar Al-kutub Al-ʕilmyah.

Ibin ħajaaj, M. (1955). sˤaħeeħ Muslim. (Ed1). Taħqeeq Muhammad ʕabd Al-baqee. Al-qahirah: Matˤbaʕit Musˤtˤafa Al-baby Al-ħalaby.

Ibin ʕaqeel, B. (1984). Al-musaaʕid ʕala Tasheel Al-fawaaʔid. Taħqeeq. Muhammad Kamil. (Ed1). Dimaʃq: Dar Al-fikr.Jaddah: Dar Al-madany.

Jareer, K. Dywaan Jareer. Taħqeeq Nuʕmaan tˤaha. (Ed3). Al-qahira. DarBAl-maʕarif.

Maky bin ʔaby tˤaalib, (2008). Al-hidayah ʔilaa Bulooɣ Al-nihayah Fy ʕilm Maʕaany Al-qurān Watafseerih. (Ed1). Jamiʕat Al-ʃaariqah: mujmooʕat biħooth Al-kitaab Walsunnah.

Muhammad, ʕ. (1971). Al-naħw Al-musˤaffa. (Ed1). Al-qahira: Maktabit Al-ʃabaab.

Mustaaky, S. Al-ħadˤaavhj Al-saamyah Al-qadeemah. Tarjamit Al-sayyid Yaʕqoob. Al-qahiraa: Dar Al-kitaab Al-ʕaraby.

Muwkiqah, S. (2009). Al-sˤifat Al-muʃabahat Wamubaaɣat Al-balaɣah Ism Al-faʕil fy Al-quran Al-karim. Misˤr: gamiʕat ʕeen ʃams.

Myly, F. (2011). ʔasaaleeb Al-taʔkeed Wa Al-mubalaɣah Fy Dewan Al-xansaaʔ. Jamiʕat Mintoory. Al-jazaʔir.

Nahr, H. (2010). Al-sˤarf Al-wafy Dirasah Wasˤfyah Tatˤbeeqyah. (Ed1). Irbid: ʕaalam al-kutub al-ħadeeth.

Ridˤa, ʔ. (1958). Muʕjam Matn Al-luɣt. (Ed2). Byroot: Dar Maktabat Al-ħayat.

Sˤafa, F. (1996). Al-sˤifat Al-muʃabahat Qiraʔat Jadeedat Fy Al-bunyat Al-ʃaklyat Waldalalyatu Lifaʕdˤ Al-ʔwsˤaaf Al-muʃtaqa. Majallat Majma ʕ. Al-luɣat Al-ʕrabiyat Al-ʔorduny. 2(51). 61-104.

Seebawyi, ʕ. (1988).Alkitaab. Taħqeeq ʕabd Al-salaam Haroon. (Ed1). Al-qahirah: Maktabat Al-xanjy.

Xudˤeer, M. (1934). Al-qiyaasfy Al-uɣt Al-ʕarabiyat. Al-qahira: Al-mutˤbaʕat Al-salafyat.

ʕababnih, Y. (2019). Al-sˤarf Al-ʕaraby Al-taħleely Nazˤaraat Muʕasˤirah. (Ed1). ʔirbid: Dar Al-kitab Al-thaqafy.

ʕomar, ʔ.(2008). Muʕjam Al-luɣat Al-ʕarabyah. (Ed1). Al-qahira: ʕalam Al-kutub.

التنزيلات

منشور

2024-07-30

كيفية الاقتباس

kawakzeh, M. H. bakheat . (2024). التعدّد الدلاليّ لصيغ المبالغة في اللغة العربيّة: دراسة صرفيّة تركيبيّة سياقيّة. دراسات: العلوم الإنسانية والاجتماعية, 51(4), 507–524. https://doi.org/10.35516/hum.v51i4.4591

إصدار

القسم

اللغة العربية وآدابها
##plugins.generic.dates.received## 2023-04-08
##plugins.generic.dates.accepted## 2023-09-14
##plugins.generic.dates.published## 2024-07-30