تنكيرُ المبتدأ في الجملة الاسميّة: دراسةٌ تداوليّة

المؤلفون

  • Nabeel Hraiz قسم العلوم الأساسيَّة، كلية عجلون الجامعيَّة، جامعة البلقاء التّطبيقية، الأردن. https://orcid.org/0009-0005-6037-7760
  • Mohammad Alhroot قِسْم الإنْسانيّات التَّطْبيقيَّة، كلّيّة الإنْسانيّات التَّطْبيقيَّة والعُلوم الاجتماعيَّة، الجامعة الألمانيّة الأُردنيّة، عمّان، الأردنّ. https://orcid.org/0000-0003-2772-9953

DOI:

https://doi.org/10.35516/Hum.2026.9375

الكلمات المفتاحية:

تنكير المبتدأ، التداولية، التواصل، قصد المتكلم، المتلقي.

الملخص

الأهْداف: يَدْرُسُ هذا البحثُ تداوليةَ تنكير المبتدأ في الجملة الاسمية: مقاصدَ المتكلِّم، والتّأثيرَ في المتلقي، والسّياق.

المَــنْهج: مهّدَ البحثُ بإيجازٍ في المبحث الأول عن واقع تلك الظاهرة في الدرس النحوي التقليدي، الذي عدّ تعريفَ المبتدأ الأصلَ، واشترط لتنكيره مسوِّغاتٍ غلبَتْ عليها قوانينُ نحو الجملة بمعزلٍ عن سياقها التداولي فشهدَت اضطرابًا وتكلُّفًا؛ وهو ما دعا إلى إعادة النظر فيها من وجهةٍ تداولية، وذلك في المبحث الثاني الذي استُدعيت فيه شواهدُ من نصوص الكلام العربي نُكِّر فيها المبتدأ، ودُرِستْ تداوليًّا ببيان مناسبةِ تنكير المبتدأ فيها، وتوافقِه مع مقاصد المتكلّم، وأثرِه في المتلقي.   

الـــنَّـــتــائــج: انتهى البحثُ إلى أنّ لتنكير المبتدأ مقاصدَ تداوليةً استعماليةً تواصليةً مقصودة، تتعلق بالمتكلِّم أو بالسياق أو بالمتلقي، وهي التي تسوِّغ تنكيرَه.

الخُلاصَة: لتنكير المبتدأ في الجملة الاسمية في اللغة العربية مقاصدُ عند المتكلم، وغاياتٌ يقتضيها السياق والتواصل، وتأثيرٌ في المتلقي.

التنزيلات

بيانات التنزيل غير متوفرة بعد.

المراجع

Abdul Rahman, A. (1993). Sultat al-nass: Qira'at fi tawdeef al-nass al-deeni (1st ed.). Beirut: Arab Cultural Center.

A-Damamini, M. (1983). Taʻleeq al-faraid ʻala tasheel al-fawaid (M. Al-Mufadda, Ed., 1st ed.). Saudi Arabia: Mohammad bin Saud University.

Al-Albani, M. (1421H). Saheeh al-seera al-nabawiyya (1st ed.). Jordan: Islamic Library.

Al-Albani, M. (1990). Daʻeef al-jamiʻ al-sagheer wa ziyadatuh (Al-Fath al-Kabeer) (3rd ed.). Beirut: Islamic Office.

Al-Ameer, M. (2011). Al-Tanweer Sharh al-jamiʻ al-sagheer (M. Ibrahim, Ed., 1st ed.). Riyadh: Dar Al-Salam Library.

Al-Anbari, A. (1957). Asrar al-ʻarabiyya (M. Al-Bitar, Ed.). Damascus: Publications of the Arab Scientific Academy in Damascus.

Al-Anbari, A. (2002). Al-Insaf fi masail al-khilaf baina al-nahwiyyin al-basriyyin wa al-koofiyyin (J. Mabrook, Ed., 1st ed.). Cairo: Al-Khanji Library.

Al-Andalusi, M. (1998). Irtishaf al-darab min lisan al-ʻarab (R. Mohammad, Ed., 1st ed.). Cairo: Al-Khanji Library.

Al-Ashmouni, A. (1998). Sharh al-Ashmouni ʻala Al-fiyyat ibn Malik (1st ed.). Beirut: Dar Al-Kutub al-ʻIlmiyya.

Al-Baghdadi, A. (1414H). Sharh abyat Mughni al-Labib (A. Rabbah & A. Daqqaq, Eds., 1st ed.). Beirut: Dar Al-Mamoon for Heritage.

Al-Baghdadi, A. (1997). Khizanat al-adab wa lub lubab Lisan al-Arab (A. Haroon, Ed., 4th ed.). Cairo: Al-Khanji Library.

Al-Dhahabi, M. (1993). Tareekh al-islam wa wafayat mashaheer wa al-a'lam (O. Al-Tadmuri, Ed., 2nd ed.). Beirut: Dar Al-Kitab Al-ʻArabi.

Al-Du'ali, Z. (1998). Diwan Abi Al-Aswad Al-Du'ali (Abu Saeed Al-Hassan Al-Sukkari, Compiler; M. Al-Yaseen, Ed., 2nd ed.). Beirut: Al-Hilal House and Library.

Al-Fakihi, A. (1988). Sharh kitab al-hudood fi al-nahw (A. Al-Damiri, Ed., 2nd ed.). Cairo: Wahba Library.

Al-Farisi, Z. (n.d.). Sharh Hamasat Abi Tammam (M. Ali, Ed., 1st ed.). Beirut: Dar Al-Awzaʻi.

Al-Firouzabadi, M. (2005). Al-Qamoos Al-Muheet (8th ed.). Beirut: Al-Resala Foundation.

Al-Harawi, A. (1985). Sharh Musnad Abi Hanifa (K. Al-Mays, Ed., 1st ed.). Beirut: Dar Al-Kutub Al-ʻIlmiyya.

Al-Khateeb, A. (n.d.). Al-Tafseer al-Qurani lil Quran. Cairo: Dar Al-Fikr Al-ʻArabi.

Al-Maidani, A. (1955). Majmaʻ al-Amthal (M. M. Abd al-Hameed, Ed.). Beirut: Dar al-Maarifa.

Al-Mawardi, A. (2012). Al-Nukat wa Al-ʻUyoon (A. R. Al-Sayyid, Ed., 3rd ed.). Beirut: Dar Al-Kutub Al-ʻIlmiyya.

Al-Mubarrid, M. (1979). Al-Muqtadab (M. Odaima, Ed., 2nd ed.). Cairo: Egyptian Book House.

Al-Nasafi, A. (1998). Madarik al-Tanzeel wa Haqaiq al-Taweel (Y. Bedaiwi, Ed., 1st ed.). Beirut: Dar Al-Kalam Al-Tayyib.

Al-Otoum, M. (2004). Tahleel al-Khitab fi al-Naqd al-Adabi al-Hadeeth (PhD thesis). University of Jordan, Jordan.

Al-Qaisi, H. (1987). Idah Sharh al-Idah (M. Al-Dajani, Ed., 1st ed.). Beirut: Dar Al-Gharb Al-Islami.

Al-Qinnawji, M. (1992). Fath al-Bayan fi Maqasid al-Qur'an (A. Al-Ansari, Ed., 1st ed.). Beirut: Al-Asriyya Library for Printing and Publishing.

Al-Qurtubi, M. (1967). Al-Jamiʻ li ahkam al-Qur'an (3rd ed.). Egypt: Egyptian House of Books.

Al-Shaʻrawi, M. (1997). Tafsir al-Shaʻrawi (A. Hashim, Ed., 1st ed.). Egypt: Dar Akhbar Al-Yawm Press.

Al-Shatibi, E. (n.d.). Sharh al-Shatibi li Alfiyyat Ibn Malik (M. Othman, Ed., 1st ed.). Beirut: Dar Al-Kutub Al-ʻIlmiyya.

Al-Suyuti, A. (1966). Sharh Shawahid al-Mughni (A. Kojan, Ed., 1st ed.). Arab Heritage Committee.

Al-Suyuti, A. (2011). Al-Durr Al-Manthoor fi al-Tafseer bil Ma'thoor (1st ed.). Beirut: Dar Al-Fikr.

Al-Suyuti, A. (n.d.). Hamʻ al-Hawamiʻ fi Sharh Jamʻ al-Jawamiʻ (A. H. Hindawi, Ed., 1st ed.). Egypt: The Tawfiqia Library.

Al-Tabari, M. (1994). Tafseer al-Tabari (B. Maʻroof & ʻI. Faris, Eds., 1st ed.). Beirut: Al-Resala Foundation.

Al-Tabari, M. (n.d.). Jamiʻ al-Bayan ʻan Ta'weel ʻAy al-Qur'an (M. Shakir, Ed., 1st ed.). Mecca: House of Education and Heritage.

Al-Tabrizi, M. (1985). Mishkat al-Masabeeh (M. Al-Albani, Ed., 3rd ed.). Beirut: The Islamic Office.

Al-ʻUkburi, A. (1995). Al-Lubab fi ʻIlal al-Bina wa al-Iʻrab (A. Al-Nabhan, Ed., 1st ed.). Damascus: Dar Al-Fikr.

Al-ʻUkburi, A. (n.d.). Al-tibyan fi iʻrab al-Qur'an (A. Al-Bajjawi, Ed., 1st ed.). Cairo: Issa Al-Babi Al-Halabi and Co.

Al-Zamakhshari, M. (1993). Al-Mufassal fi Sanʻat al-Iʻrab (A. Boo Melhem, Ed., 1st ed.). Beirut: Al-Hilal Library.

Al-Zamakhshari, M. (n.d.). Al-Mustaqsa fi amthal al-ʻarab. Beirut: Dar Al-Kutub Al-ʻIlmiyya.

De Beaugrande, R. (1998). Al-Nass wa al-khitab wa al-ijraʼ (T. Hassan, Trans., 1st ed.). Cairo: World of Books.

Hassan, A. (1975). Al-Nahw Al-Wafi (3rd ed.). Cairo: Dar Al-Maaref.

Ibn Abi Zamaneen, M. (2002). Tafseer al-Qurʼan al-ʻazeez (H. Okasha & M. Al-Kanz, Eds., 1st ed.). Cairo: Al-Farooq Al-Haditha.

Ibn al-Hajib, A. (n.d.). Amali Ibn al-Hajib (F. Suleiman, Ed.). Beirut: Dar Al-Jeel.

Ibn al-Jawzi, A. (1994). Zad al-Maseer fi ʻIlm al-Tafseer (A. Shams Al-Din, Ed., 1st ed.). Beirut: Dar Al-Kutub Al-ʻIlmiyya.

Ibn al-Sarraj, M. (1996). Al-ʻUsool fi al-Nahw (A. H. Al-Fatli, Ed., 3rd ed.). Beirut: Al-Resala Foundation.

Ibn al-Wardi, A. (2008). Sharh Alfiyyat Ibn Malik (A. Al-Shallal, Ed., 1st ed.). Riyadh: Al-Rushd Library.

Ibn Aqeel, A. (1980). Sharh Ibn Aqeel ʻala Alfiyyat Ibn Malik (M. M. Abdelhamid, Ed., 20th ed.). Cairo: Dar Al-Turath.

Ibn Atiyya al-Andalusi, A. (1993). Al-Muharrar al-Wajeez fi Tafseer al-Kitab al-ʻAzeez (A. Mohammad, Ed., 1st ed.). Beirut: Dar Al-Kutub Al-ʻIlmiyya.

Ibn Hazm, A. (1983). Rasail Ibn Hazm al-Andalusi (I. Abbas, Ed., 1st ed.). Beirut: Arab Institute for Studies and Publishing.

Ibn Hisham, A. (1985). Mughni Al-Labeeb ʻan Kutub al-Aʻareeb (M. Al-Mubarak & M. Hamdallah, Eds., 6th ed.). Damascus: Dar Al-Fikr.

Ibn Hisham, A. (1986). Takhlees al-Shawahid wa Talkhees al-Fawaid (A. Al-Salhi, Ed., 1st ed.). Beirut: Dar Al-Kitab Al-Arabi.

Ibn Hisham, A. (1994). Sharh Qatr al-Nada wa Bal al-Sada (M. M. Abd al-Hameed, Ed., 1st ed.). Beirut: Al-Asriyya Library.

Ibn Hisham, A. (2012). Awdah al-Masalik ila Alfiyyat Ibn Malik (E. Yacoub, Ed., 4th ed.). Beirut: Dar Al-Kutub Al-Ilmiyya.

Ibn Jinni, A. (1990). Kitab al-Lumaʻ fi al-ʻArabiyya (F. Faris, Ed., 2nd ed.). Jordan: Dar Al-Amal.

Ibn Jinni, A. (n.d.). Al-Khasais (M. Al-Najjar, Ed., 4th ed.). Cairo: Egyptian General Book Organization.

Ibn Katheer, E. (2012). Tafseer Ibn Katheer (M. Al-Khan, Ed., 1st ed.). Damascus: Al-Resala Foundation.

Ibn Malik, M. (1990). Sharh Tasheel al-Fawaid (A. Al-Sayyid & M. Al-Makhtoon, Eds., 1st ed.). Cairo: Hajar Printing.

Ibn Malik, M. (2018). Alfiyyat Ibn Malik (A. Al-Qasim, Ed., 1st ed.). Riyadh: King Fahd National Library.

Ibn Manzur, M. (1414 AH). Lisan Al-Arab (3rd ed.). Beirut: Dar Sader.

Ibn ʻUsfoor, A. (1998). Al-Muqarrib (ʻA. Abdelmawjood & ʻA. Moawad, Eds.). Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyya.

Ihrayyiz, N. (2016). A-ibtida bilnakira ʻind Ibn wa shurrah Alfiyyatihi: Dirasa wasfiyya tahleeliyya (Master’s thesis). World Islamic Sciences University, Jordan.

Jacoub, E. (1996). Al-Muʻjam al-mufassal fi shawahid al-ʻarabiyya (1st ed.). Beirut: Dar Al-Kutub Al-Ilmiyya.

Lines, J. (1987). Al-lugha wa al-maʻna wa al-siyaq (ʻA. Al-Wahab, Trans., 1st ed.). Baghdad: House of Public Cultural Affairs, Ministry of Culture and Information.

Nahr, H. (1988). ʻIlm al-lugha al-ijtimaʻi (1st ed.). Iraq: Al-Mustansiriyya University.

Omar, Z. (2017). The rule of justifications for starting with denial between retention and dispensing. Journal of the Arabic Language Academy on the World Wide Web, (5).

Samurai, F. (2000). Maʻani al-nahw (1st ed.). Jordan: Dar Al-Fikr.

Samurai, F. (2006). Balaghat al-kalima fi al-tafseer al-qurʼani (2nd ed.). Cairo: Al-Atak Company for Books Industry.

Shamkali, N. (2017). Al-istidrak al-nahwi ʻinda al-mutakhkhireen wa al-muhdatheen (1st ed.). Beirut: Dar Al-Kutub Al-ʻIlmiyya.

Sibawaihi, A. (1988). Al-Kitab (ʻA. Haroon, Ed., 3rd ed.). Cairo: Al-Khanji Library.

التنزيلات

منشور

2026-01-01

كيفية الاقتباس

Hraiz, N., & Alhroot, M. (2026). تنكيرُ المبتدأ في الجملة الاسميّة: دراسةٌ تداوليّة. دراسات: العلوم الإنسانية والاجتماعية, 53(6), 9375. https://doi.org/10.35516/Hum.2026.9375

إصدار

القسم

اللغة العربية وآدابها
##plugins.generic.dates.received## 2024-10-17
##plugins.generic.dates.accepted## 2024-12-18
##plugins.generic.dates.published## 2026-01-01